ZESPÓŁ CERKIEWNY W SZCZAWNEM

 
 

Zespół cerkiewny i wyposażenie cerkwi p.w. Zaśnięcia Bogurodzicy

    W województwie podkarpackim, w dolinie rzeki Osławy (na południe od Leska i Zagórza), przetrwało do dnia dzisiejszego pięć unikalnych, zabytkowych zespołów drewnianego budownictwa cerkiewnego. Osławskie cerkwie wznoszono na przestrzeni XIX wieku, nadając im wyjątkowo oryginalną formę architektoniczną, właściwą jedynie obszarowi etnograficznego, historycznego pogranicza łemkowsko – bojkowskiego. W ostatnich latach utraciliśmy w następstwie pożaru podobną cerkiew w Komańczy. Świątynię zrekonstruowano, jednak jej wystrój malarski (malarstwo tablicowe i ścienne) strawił ogień. Do najcenniejszych wśród zachowanych tutaj należą cerkwie p.w. Archanioła Michała w Turzańsku z lat 1801 – 1803 oraz p.w. Zaśnięcia Bogurodzicy w Szczawnem z lat 1888 – 1889.                 

    Oba zespoły monumentalnego malarstwa należą najpełniejszych i najcenniejszych realizacji tego typu na terenie południowo - wschodniej Polski, powstałych na przełomie XIX i XX wieku. Poza podstawowym przesłaniem natury religijnej, niosą nam wiedzę o historii regionu i kraju w tym okresie. Cerkiew w Turzańsku znalazła się w grupie polskich i ukraińskich drewnianych cerkwi aplikujących o wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (wniosek Ministrów Kultury Polski i Ukrainy).

    Szczególne miejsce wymienionych zabytków wśród narodowego dziedzictwa kultury, wobec bardzo złego stanu zachowania i postępującej szybko degradacji cennych polichromii ściennych znajdujących się we wnętrzach cerkwi w Turzańsku i Szczawnem, zdecydowały o przygotowaniu aplikacji do Narodowego Instytutu Audiowizualnego, przedmiotem której było wykonanie kompleksowej digitalizacji obu zespołów malarstwa ściennego.

    Polichromia wnętrz cerkwi w Turzańsku jest dziełem Josyfa Bukowczyka z 1898 r. i stanowi unikalny przykład włączenia elementów tradycji ludowej do malarstwa religijnego. Zespół malowideł ściennych z 1925 r. w cerkwi w Szczawnem, wykonany został przez znanych z nazwiska, akademicko wykształconych malarzy – oficerów i żołnierzy ukraińskich (sojuszników Polski w wojnie z bolszewikami), którzy po podpisaniu traktatu ryskiego i klęsce wojska ukraińskiego w bitwie pod Bazarem w 1921 roku, nie mogąc wrócić do ojczyzny osiedli w Polsce zakładając w Przemyślu Towarzystwo Malarskie.

Ten typ budownictwa wywodzi się z dawniejszych tradycji regionu wschodniej łemkowszczyzny, którego jedyne przykłady przetrwały w miejscowościach Bałucianka i Hyrowa. O ich wyjątkowej wartości dla dziedzictwa kulturowego w znaczącej mierze decyduje również wykonanie w ich wnętrzu rozbudowanych zespołów malarstwa ściennego, o oryginalnych cechach programu ikonograficznego, techniki i stylistyki warsztatowej, oraz elementach dyktowanych kontekstem historycznym i etnograficznym.